DIALEKTYCZNA SYNTEZA SPOŁECZEŃSTWA

Dla Gramsciego problem państwa znajduje się w centrum nauki polityki. W nim ogniskują się wszystkie rozważania tego filozofa o hegemonii, ideolo­gii, światopoglądzie, człowieku zbiorowym i partii jako nowoczesnym Księciu. Ukoronowaniem jego teorii politycznej jest rozszerzone pojęcie państwa. Do ustalenia nowego pojęcia państwa prowadzą według Gramsciego, studia nad ro­lą polityczną intelektualistów. Problem ścisłych związków tej warstwy społecz­nej z nowoczesnym państwem należy do żelaznych tematów nowożytnej filo­zofii politycznej. Wielu współczesnych myślicieli politycznych sądzi błędnie, że jest to centralny problem filozofii od jej greckich początków. Tymczasem jest on przedmiotem zainteresowania socjologii politycznej począwszy od M. Webera, Pareto, Mannheima, przez różnych przedstawicieli elitarnej teorii władzy, do M. Foucaulta, Habermasa, Luhmanna i w ogóle do „nowych filozo­fów” i teoretyków postmodernizmu. Nie chodzi tu o idealne państwo celów, jak u Kanta i Fichtego, nie jest to czysta idea państwa etycznego Hegla, ale rzeczy­wiste państwo XX w.

ORGANIZACJA STRUKTURY

Przez organizację struktury ideologicznej klasy dominującej Gramsci rozu­mie „organizację materialną mającą na celu utrzymanie, obronę i rozwój »fron- tu« teoretycznego lub ideologicznego”. Na materialną strukturę ideologiczną składa się wszystko to, co bezpośrednio lub pośrednio wpływa na opinię publicz­ną a więc oprócz wszystkich instytucji wydawniczych związanych ze słowem drukowanym, jak też instytucji posługujących się językiem mówionym i obrazo­wym, radia, teatru, kina, telewizji, należą do niej biblioteki, szkoły, stowarzysze­nia i kluby wszelkiego rodzaju. Wszystko to stanowi „gigantyczny kompleks szańców i fortyfikacji klasy panującej” (Pw, 2: 428). Analiza tak rozumianej ide­ologii i jej struktury wraz z coraz to nowymi środkami technicznymi i formami organizacyjnymi pozwala ujawnić „majstersztyk polityczny, dzięki któremu pew­nej klasie udaje się przedstawić i narzucić swoje warunki życia i rozwój swej kla­sy jako zasadę uniwersalną, jako światopogląd, jako religię’, a tym samym opi­sać in acta rozwój pewnego praktycznego sposobu rządzenia i panowania (Zf: 39). Dla Gramsciego analiza momentu etyczno-estetycznego jako momentu hegemonii, czyli kierowania politycznego przyzwolenia w życiu państwa i spo­łeczeństwa obywatelskiego, oznacza konieczność studiów historyczno-politycznych nad warstwą intelektualistów.

SIŁA RÓŻNYCH RELIGII

Według Gramsciego „siła różnych religii, a w szczególności Kościoła ka­tolickiego, zasadza się na tym, że religie te mocno odczuwają potrzebę jedności doktrynalnej całej masy wyznawców i walczą o to, by warstwy wyższe pod względem intelektualnym nie odrywały się od niższych. Kościół rzymski był za­wsze najbardziej wytrwały w walce zapobiegającej »oficjalnemu« wyodrębnie­niu się dwóch religii – »religii intelektualistów« i »religii prostaczków«. Walka ta przysparzała wiele poważnych trudności samemu Kościołowi, ale była to trudność związana z procesem dziejowym, przekształcającym całe społeczeń­stwo obywatelskie i zawierającym w sobie w ostatecznym rachunku krytykę zgubną dla religii” (Zf: 218-219).Innym ważnym momentem tej struktury jest opinia publiczna. Jest to punkt styczności między społeczeństwem obywatelskim a społeczeństwem politycz­nym, między przyzwoleniem a przemocą. Państwo-rząd urabia sobie opinię pu­bliczną czyli organizuje i centralizuje pewne elementy społeczeństwa obywatel­skiego. Historycznie opinia publiczna zrodziła się w toku walki burżuazji o he­gemonię polityczną i o zdobycie władzy, Jest treścią polityczną zbiorowej woli politycznej, która mogłaby być niezgodna, dlatego właśnie istnieje walka o mo­nopol organów opinii publicznej – prasy, partii, parlamentu – po to, aby jedna i ta sama siła kształtowała opinię, a zatem wolę polityczną narodu, a punkty niezgo­dy, aby rozproszyły się w indywidualny i nieorganiczny pył”.

SYSTEM IDEOLOGICZNY

System ideologiczny społeczeństwa obywatelskiego utrwala się poprzez róż­ne czasopisma i wydawnictwa. Myśli wyrażone w formie języka pisanego cha­rakteryzują się większą spójnością logiczną i systematycznością teoretyczną. Przez „materiał” ideologiczny Gramsci rozumie wszystkie środki techniczne słu­żące upowszechnieniu ideologii. Zalicza do nich, oprócz mass mediów, bibliote­ki i cały system szkolny. Szkoły i partie polityczne są czymś więcej niż środka­mi technicznymi. Rozbudowany system szkolny wytwarza kategorie intelektua­listów dysponujących niezbędną wiedzą specjalistyczną do obsługi całego kom­pleksu ideologicznego, jednocześnie kształtuje odpowiednie dyspozycje i posta­wy umysłowe tych, wobec których jest sprawowana hegemonia. Z kolei partie polityczne są nie tylko organizacjami politycznymi przetwarzającymi „organicz­ny” światopogląd w określoną ideologię, ale są też „zbiorowymi intelektualista­mi”, w których wytwarzają się historycznie nowe formy ideologiczne.Z takim ujęciem pojęcia ideologii wiąże się też kwestia władzy symboli i jej związku ze strukturą społeczną. W związku z tym często pojawia się u Gram­sciego odniesienie do Kościoła katolickiego. Jest on traktowany jako egzempli- fikacja swoistego „społeczeństwa obywatelskiego” w społeczeństwie obywatel­skim. Jego władza opiera się na tworzeniu i interpretacji instytucjonalnej sym­boli.

ROZPATRYWANIE IDEOLOGII

Wielość filozofii i ideologii jest konsekwencją złożoności i różnorodności nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego jako sfery sprawowania hegemo­nii przez klasę panującą. W praktyce historycznej pewna filozofia staje się ideo­logią gdy wyrażone jej kategorie teoretyczne są „przetłumaczone” na zasady konkretnego ruchu kulturalnego czy społecznego. W ten sposób potwierdza się „prawdziwość” takich filozofii. Różnica między filozofią i nauką z jednej strony oraz potocznym rozsądkiem i religią z drugiej nie dotyczy treści, ale przede wszy­stkim formy. Ostatecznie polega ona na odmienności między momentem intelek­tualnym, który charakteryzuje myślenie teoretyczne, i momentem uczuciowym, który stanowi cechę „wiary” jako formy ideologicznej właściwej różnym grupom zależnym.Ideologia rozpatrywana w ramach anatomii politycznej społeczeństwa oby­watelskiego to nie tylko światopogląd, ale także „struktura” i „materiał” ideolo­giczny. Przez strukturę ideologiczną Gramsci rozumie różne instytucje i organi­zacje. Zalicza do niej nie tylko partie polityczne, związki zawodowe, różnego ro­dzaju stowarzyszenia kulturalne, kluby i stowarzyszenie gospodarcze i społecz­ne, ale także rodzinę, kościoły i szkołę. Oddzielne miejsce zajmuje w tej strukturze instytucja opinii publicznej. Wynika to przede wszystkim z roli, jaką w jej kształtowaniu odgrywają prasa, radio, telewizja, które dzięki wykorzysta­niu nowoczesnej techniki nie tylko przedstawiają istniejące opinie, ale je kształ­tują.

ANATOMIA IDEOLOGII

Dopiero wtedy staje się on ideo­logią. W tym sensie pojęcie ideologii „oznacza światopogląd przejawiający się implicite w sztuce, prawie, w działalności gospodarczej, we wszystkich dziedzi­nach życia indywidualnego i zbiorowego” Przy takim rozumieniu światopoglądu zasadniczy jest „problem zachowania jedności ideologicznej w całym bloku spo­łecznym, który ta właśnie określona ideologia cementuje i jednoczy” (Zf: 218).Przedmiotem anatomii ideologii jest kształtowanie się w tym procesie „czło­wieka zbiorowego” jako podmiotu zdolnego dokonywać „aktów dziejowych . „W historii współczesnej — zdaniem Gramsciego — jednostką historyczno-poli- tyczną nie jest jednostka biologiczna, lecz grupa społeczna” (Pw, 2: 362). Tego rodzaju Jednostka” powstaje wtedy, gdy w strukturze ideologicznej wytwarza się poprzez ścieranie się różnych poglądów i idei Jednolity krąg”, dzięki któremu określona klasa społeczna sprawuje swoje funkcje hegemoniczne. Tak też należy rozumieć stwierdzenie Gramsciego, że „ustanowienie klasy kierowniczej (czyli państwa) równe jest utworzeniu Weltanschauungeri’’.

PROBLEM WIEDZY

Pojęcie konkretno-historycznej wartości nadbudów w teorii Gramsciego opiera się na za­łożeniu, że jeżeli ludzie na gruncie nadbudów zdobywają świadomość swojej sy­tuacji społecznej i swoich celów, to świadczy, że istnieje konieczny i żywy zwią­zek między bazą i nadbudową czyli między działalnością ekonomiczną i działal­nością polityczną i kulturalną. Dla Gramsciego problem ideologii jest problemem wiedzy, która niezależnie od form, metod i narzędzi jest genetycznie zrośnięta z praktyczną działalnością człowieka. Taki sens ma dla niego teza, że na gruncie ideologii ludzie zdobywa­ją świadomość swego bytu społecznego, a w tym świadomość polityczną. Na gruncie historycznie rozwijających się różnorodnych form wiedzy ekonomicznej, politycznej i filozoficznej kształtują się w procesie historycznym światopoglądy, które dominują w danej epoce. Są one zbiorem idei i sądów, które funkcjonują w świadomości działających ludzi. Służą one nie tylko poznawaniu świata ota­czającego i siebie samego, ale jednocześnie kształtowaniu i przeobrażaniu rzeczy­wistości społecznej. Przedmiotem zainteresowania Gramsciego jest taki świato­pogląd, który stał się ruchem „kulturalnym, „religią“, „wiarą“, to znaczy taki, który wytworzył pewną działalność praktyczną oraz pewną wolę i w nich się za­wiera implicite jako teoretyczna „przesłanka”.

SYNONIM TEORII

Gramsci odróżnia teorię ideologii politycznych i teorię ideologii jako całości nadbudów. Pierwsza jest szczegółowym zastosowaniem drugiej. Przez ideologię rozumie się w niej pewien system idei funkcjonujący jako praktyczne narzędzie działania. Ideologie są konstrukcjami praktycznymi, narzędziami kierownictwa politycznego, nie są one czymś dowolnym, ale stanowią realne fakty historycz­ne, które należy zwalczać i demaskować jako narzędzia panowania, nie w imię moralności, lecz w imię walki politycznej. Chodzi tu bowiem o intelektualne uniezależnienie rządzonych od rządzących, o zniszczenie jednej hegemonii i stworzenie innej, co jest momentem niezbędnym do obalenia istniejącej prakty­ki. W jego koncepcji społeczeństwa obywatelskiego podstawowe znaczenie ma teoria ideologii w znaczeniu całości nadbudów.W tym sensie teoria ideologii jest synonimem teorii nadbudów. Filozofia praktyki traktuje nadbudowy jako rzeczywistość obiektywną i operatywną. Stwierdza ona wyraźnie, że ludzie zdobywają świadomość swojej pozycji spo­łecznej i swoich celów na gruncie ideologii, co jednoznacznie podkreśla realność nadbudów. W ten sposób określone grupy społeczne zdobywają świadomość wła­snego bytu społecznego, własnej siły, własnych zadań, własnej przyszłości. Nie do pomyślenia jest więc żaden ruch społeczny bez ideologii.

MYŚLENIE UWARUNKOWANE

W ideologii zawiera się myślenie uwarunkowane interesami społeczno-bytowymi. To marksistowskie odkrycie zostaje rozwinięte w teorii hegemonii Gramsciego, której trzonem jest pojęcie ideologii. Jak to później podkreśla Mannheim, jest to punkt centralny każdego myślenia politycz­nego. Pojęcie ideologii nie jest w tej teorii stosowane w sensie negatywnie oce­nianego, świadomego politycznego kłamstwa, lecz jest związane z sytuacją eg­zystencjalną społeczeństwa klasowego w danej epoce historycznej, z właściwym jej światopoglądem i koncepcją człowieka. Analiza społeczeństwa obywatelskie­go z punktu widzenia walki o hegemonię jest rozwinięciem tezy o uwarunkowa­niu społeczno-życiowym każdej teorii czy myślenia historyczno-politycznego. Ideologia jest ujęta w trzech związanych ze sobą płaszczyznach:jako ideologia klasy panującej w danej epoce historycznej obejmuje ona różne istniejące obiektywnie formy świadomości społecznej, od sztuki do nauki, przez ekonomię, prawo, politykę;jako światopogląd rozpowszechniony we wszystkich warstwach społecz­nych, który w zależności od ich miejsca w podziale pracy i poziomu kulturalne­go funkcjonuje jako filozofia, religia, potoczny rozsądek i folklor;jako kierownictwo ideologiczne społeczeństwem, które realizuje się na trzech podstawowych płaszczyznach: a) ideologii w ścisłym tego słowa znacze­niu; b) „strukturze ideologicznej”, czyli organizmach, które ją tworzą i rozpo­wszechniają c) „materiale” ideologicznym, czyli różnych środkach technicznych służących jej upowszechnieniu. Ideologiczne stosunki społeczne charakteryzują się tym, że bezpośrednio występująjako stosunki między intelektualistami i ma­sami („prostaczkami”).

IDEOLOGIA

Taki sens gnoseologiczny ma dla niego teza, że proletariat niemiecki jest dziedzicem klasycznej filozofii niemieckiej, w której zawiera się idea przekładal- ności w procesie historycznym języka politycznego i filozoficznego. Polityczna koncepcja społeczeństwa obywatelskiego jako pola, na którym rozwija się poję­cie hegemonii, urzeczywistnia aparat hegemoniczny, sprawuje się kierownictwo intelektualne i moralne masami społecznymi czy grupami zależnymi, konkrety­zuje się w rozważaniach Gramsciego na temat ideologii (struktury ideologicznej i treści ideologicznej, a więc wszystkim tym, co jego zdaniem charakteryzuje po­zaekonomiczny obszar życia społecznego). W ten sposób Gramsci krytykuje wszystkie te koncepcje, dla których obszar ten jest tylko odbiciem i pozorem.W pojęciu ideologii odkrywa się społeczne uwarunkowanie myślenia poli­tycznego. Ze stwierdzenia, że byt społeczny określa świadomość, Gramsci wypro­wadza stanowiący jądro filozofii praktyki nowy stosunek teorii i praktyki. Spo­łeczeństwo obywatelskie jest tym poziomem rzeczywistym, na którym powstają różne jego reprezentacje, czyli idee, wyobrażenia, złudzenia, pojęcia, kształtują się różne formy świadomości, są formułowane ideologie i upowszechniane my­śli, zasady, normy i wartości.